Namen in anime en manga werken volgens regels die in de vertaling meestal verdwijnen. Wie ze kent, leest een verhaal met een extra laag — en ziet meteen hoe zijn eigen naam eruit zou zien als hij erin voorkwam.
Vier dingen die anders zijn
1. De achternaam staat vooraan
In het Japans komt de familienaam eerst en de voornaam daarna. Westerse uitgaven draaien dat vaak om, en niet altijd consequent — waardoor dezelfde persoon in de ene bron anders heet dan in de andere.
Dat is geen detail voor puristen. Als een personage met de achternaam wordt aangesproken en later plotseling met de voornaam, is dat een gebeurtenis in het verhaal: de verhouding is veranderd. In een vertaling die alle namen heeft omgedraaid, valt die verschuiving nauwelijks op.
2. Het achtervoegsel draagt betekenis
-san, -kun, -chan, -sama, -senpai: welke vorm iemand gebruikt, zegt precies waar de spreker zichzelf plaatst ten opzichte van de ander.
En het weglaten ervan — yobisute — is een handeling met gewicht. Tussen intimi is het normaal; daarbuiten is het intiem of beledigend, afhankelijk van de situatie.
Dit is dezelfde machinerie die het hele Japans doortrekt, alleen in fictie sterker aangezet. Zie de Japanse beleefdheidsvormen.
3. Namen zijn vaak sprekend
Japanse namen worden geschreven met kanji, en die kanji hebben betekenis. Een tekenaar kiest ze niet willekeurig: een naam kan verwijzen naar een eigenschap, een element, een seizoen of een vooruitwijzing in het verhaal.
In vertaling gaat dat vrijwel altijd verloren, want u kunt de klank behouden óf de betekenis, niet beide. Het is een van de weinige dingen die u werkelijk mist als u niet in het Japans leest.
Hoe die dubbelheid werkt — één teken, meerdere lezingen, en betekenis die los van de klank meeloopt — staat in Japanse voornamen en wat ze betekenen.
4. Westerse personages staan in katakana
Komt er een buitenlands personage voor, dan staat de naam in katakana — het hoekige schrift dat voor leenwoorden en vreemde namen gebruikt wordt.
Dat is precies wat er met uw eigen naam zou gebeuren, en het is de reden dat u die namen op een omslag herkent zonder Japans te kunnen: het schrift verraadt ze.
Uw eigen naam, in twee stappen
Stap één: katakana — de klank
Dit is de correcte en gangbare manier. Uw naam wordt omgezet naar de dichtstbijzijnde Japanse klanken, en die worden in katakana geschreven. Zo staat uw naam op een naamplaatje, in een spel, of in een manga.
Voor Nederlandse namen pakt dat anders uit dan voor Duitse of Engelse, en dat is geen kleinigheid. De sch is het duidelijkste voorbeeld: Schouten wordt スハウテン en niet シャウテン, want de Nederlandse sch is een s gevolgd door een gutturale ch, geen «sj». Wie de Duitse regel toepast, krijgt een naam die niet klopt.
Alle regels, inclusief de ij, de ui en de eindmedeklinkers, staan in waarom Nederlandse namen anders uitpakken dan Duitse. En de naam-in-katakana op deze site rekent het voor u uit.
Stap twee: ateji — kanji op klank
Ateji (当て字) betekent «toegepaste tekens»: kanji die niet om hun betekenis gekozen zijn maar om hun klank. Zo kunt u een buitenlandse naam in kanji schrijven — sierlijk, en met een betekenis die u zelf kiest.
Twee dingen om te weten voor u dit op een tatoeage zet.
Het is geen echte naam. Voor Japanners is de katakana-vorm uw naam; de ateji-versie is een spel, geen officiële schrijfwijze.
Het bestaat wel degelijk historisch. Jan Joosten, de Nederlander die in 1600 met De Liefde strandde en in Japan bleef, kreeg de naam 耶楊子 — pure ateji. Het Tokiose zakendistrict Yaesu draagt via die tekens nog altijd zijn naam. Zie Jan Joosten: de Nederlander naar wie een wijk in Tokio heet.
Wat ateji wel en niet is, en welke valkuilen erbij horen, staat in kanji bij je naam: wat ateji wel en niet is.
Namen die u in series tegenkomt
Een paar patronen die opvallen zodra u erop let:
- Seizoenen en natuur. Tekens voor lente, sneeuw, bloesem, wind en bergen komen veel voor in namen — vaker dan in Nederlandse namen, waar de betekenislaag na een paar eeuwen verdwenen is.
- Getallen. Namen met «een», «zeven» of «acht» erin verwijzen soms naar geboortevolgorde, een oud gebruik.
- Onmogelijke lezingen. Tekenaars kiezen soms een lezing die officieel niet bestaat. In manga wordt die dan met furigana boven de tekens gezet — kleine kana die de uitspraak geven.
Die furigana zijn trouwens een cadeau voor wie Japans leert: elk moeilijk teken staat er met zijn uitspraak bij. Voor beginners is manga daarom leesbaarder dan een krant, ook al ziet ze er ingewikkelder uit. Zie manga lezen: waar u begint.
De naam van de tekenaar
Nog iets wat in vertaling verdwijnt: veel mangaka publiceren onder een pseudoniem, en dat pseudoniem is vaak zelf een woordgrap.
Omdat kanji meerdere lezingen hebben, kan een tekenaar een naam kiezen die op twee manieren te lezen is, of tekens gebruiken die samen iets anders betekenen dan ze aanduiden. In het Latijnse alfabet blijft daar een reeks lettergrepen van over.
Hetzelfde mechanisme werkt bij titels. Een serietitel bestaat vaak uit kanji met daarboven furigana die een heel ander woord geven — een Engelse term bijvoorbeeld, met Japanse tekens eronder die de betekenis uitleggen. Twee lagen tegelijk, die in een vertaalde titel tot één worden platgeslagen.
Dat dubbele lezen is geen uitzondering maar een eigenschap van het schrift zelf, en het komt overal terug — ook in gewone woorden. Zie de drie Japanse schriften en hoe ze samenwerken.
De naamdag die niet bestaat
Een verschil dat Nederlandse lezers zelden verwachten: Japan kent geen naamdagen, en Nederland eigenlijk ook nauwelijks. Waar Polen of Italië een kalender met naamdagen hebben, hebben wij dat niet — en dat scheelt een heel cultureel apparaat.
Wat er in Japan wél is: een geboortejaar dat aan een dier gekoppeld is, en een leeftijd die traditioneel anders geteld wordt dan bij ons. Beide staan uitgelegd in de Chinese dierenriem uitgelegd en kazoedoshi — nuttig als een personage zijn leeftijd noemt en het getal niet klopt met wat u verwacht.
Praktisch: uw naam uitrekenen
De naam-in-katakana geeft bij elke naam:
- de katakana-schrijfwijze, met de lettergreepopbouw erbij;
- de verticale vorm, zoals de naam op een naamplaatje zou staan;
- een reeks passende kanji met hun betekenis;
- de herkomst van de naam en in welke periode hij hier populair was.
Dat laatste bij ruim vierhonderd Nederlandse en Vlaamse namen, met de Friese erbij. Staat de uwe er niet bij, dan rekent het invoerveld hem alsnog om.
