Rond anime en manga hangt een woordenschat die van buitenaf ondoordringbaar lijkt en van binnenuit vanzelfsprekend is. Het meeste ervan is Japans, een deel is fanjargon dat in Japan zelf niemand gebruikt, en een handvol woorden betekent daar iets anders dan hier.
De vier labels die geen genres zijn
Dit is het misverstand dat het vaakst voorkomt, dus het staat vooraan: shōnen, shōjo, seinen en josei zeggen niets over de inhoud. Ze zeggen voor welk tijdschrift een serie gemaakt is.
| Label | Tekens | Doelgroep van het tijdschrift |
|---|---|---|
| shōnen | 少年 | Jongens, ruwweg tienerleeftijd |
| shōjo | 少女 | Meisjes, ruwweg tienerleeftijd |
| seinen | 青年 | Volwassen mannen |
| josei | 女性 | Volwassen vrouwen |
De labels lopen dus langs twee assen: leeftijd en beoogd publiek. En ze zijn beschrijvend voor het tijdschrift, niet voorschrijvend voor de lezer — een groot deel van het publiek van shōjo-series is mannelijk en andersom.
Waar het misgaat: mensen lezen «shōnen» als «actie voor jongens» en verwachten daar geen zwaarmoedige, gelaagde of gewelddadige verhalen. Terwijl juist enkele van de somberste series onder dat label verschenen — omdat ze nu eenmaal in dat tijdschrift stonden.
Het label is een adres, geen inhoudsopgave. Het vertelt u in welk tijdschrift iets stond, niet wat erin gebeurt.
De regel die de helft van de verwarring oplost
Daarnaast bestaat kodomomuke (子供向け) voor jonge kinderen — het label waaronder de series vallen die generaties Nederlandse kinderen op televisie zagen zonder te weten dat ze Japans waren.
De echte genres
Die bestaan ook, en ze zitten in dezelfde woordenlijst:
- isekai (異世界) — «andere wereld». Iemand belandt in een fantasiewereld, vaak na een ongeluk. Het dominante genre van het afgelopen decennium, en inmiddels ook het meest geparodieerde.
- mecha (メカ) — verhalen rond bestuurde robots. Het onderscheid met «robots die zelf denken» is voor liefhebbers wezenlijk.
- slice of life — in het Japans nichijō (日常), «het dagelijkse». Verhalen zonder plotmotor: mensen, gesprekken, seizoenen. Voor westerse kijkers vaak de grootste verrassing van het medium.
- iyashikei (癒し系) — «helend». Nadrukkelijk rustgevende verhalen. Een genre dat expliciet om zijn effect op de kijker georganiseerd is, wat in westerse media zelden voorkomt.
- shōnen-ai / BL en yuri — romantiek tussen mannen respectievelijk vrouwen, met een eigen publiek en eigen uitgeverijen.
Woorden over personages
Hier begint het jargon dat Japanse fans zelf gebruiken, en dat in vertaling meestal onvertaald blijft.
| Woord | Betekenis |
|---|---|
| tsundere ツンデレ | Eerst afwijzend (tsun-tsun), daarna aanhankelijk (dere-dere). Een samentrekking van twee klanknabootsende woorden. |
| kuudere | Koel aan de buitenkant, warm eronder. Zelfde bouw. |
| senpai 先輩 | Iemand die eerder in een school of bedrijf begon. Geen romantische term — dat is een westerse fangrap. |
| kōhai 後輩 | De tegenhanger: wie later begon. |
| sensei 先生 | Leraar, arts, of iemand met een vak. In manga ook de tekenaar zelf. |
Die eerste twee laten iets aardigs zien over het Japans: ze zijn gebouwd uit gitaigo, woorden die een toestand nabootsen. Diezelfde categorie zorgt voor de geluidswoorden in de tekeningen zelf — zie manga lezen: waar u begint.
Otaku: hetzelfde woord, andere lading
In het Nederlands is otaku ongeveer «liefhebber», en fans noemen zichzelf zo zonder bijgedachte.
In Japan ligt dat anders. Het woord kreeg in de jaren tachtig een negatieve lading — iemand die zich zo in een hobby heeft teruggetrokken dat het sociale leven eronder lijdt — en die lading is verzwakt maar niet verdwenen. Jongere Japanners gebruiken het inmiddels ook luchtig over zichzelf, maar het is geen woord dat u ongevraagd op iemand anders plakt.
Herkomst: otaku (お宅) is oorspronkelijk een formeel woord voor «uw huis», en bij uitbreiding een afstandelijke manier om iemand aan te spreken. Fans onder elkaar zouden elkaar daarmee hebben aangesproken, en de aanspreekvorm werd de naam van de groep. Waarom een aanspreekvorm zoveel gewicht draagt, staat in de Japanse beleefdheidsvormen.
Woorden over de productie
- mangaka (漫画家) — de tekenaar. Het achtervoegsel -ka betekent «vakman van», net als in sakka (schrijver) en shōsetsuka (romanschrijver).
- seiyū (声優) — stemacteur. In Japan een eigen beroepsgroep met eigen sterren, concerten en fanbladen; iets wat in Nederland niet bestaat.
- OVA — een aflevering die rechtstreeks op video verscheen, buiten de televisie om.
- cour — een kwartaal televisie, ongeveer twaalf of dertien afleveringen. Dit verklaart waarom zoveel series precies die lengte hebben.
- filler — afleveringen die niet in de manga staan, ingelast om de bron niet in te halen. Vandaar het advies dat u in fankringen tegenkomt om bepaalde nummers over te slaan.
- doujinshi (同人誌) — zelf uitgegeven werk, vaak van bestaande personages. Een aanzienlijke eigen markt, met eigen beurzen.
Woorden die alleen buiten Japan bestaan
Een deel van het fanjargon is in het Westen ontstaan en zou in Japan niet begrepen worden — of iets anders betekenen:
- «weeb» — een westerse term, van oorsprong denigrerend.
- «sub versus dub» — de discussie bestaat in Japan niet, waar alles ondertitelde import is of gewoon Japans.
- «waifu» — een verjapanste uitspraak van het Engelse wife, die vervolgens als fanjargon terugkwam naar het Westen. Een woord dat twee keer de zee overstak.
Die laatste is taalkundig aardiger dan hij lijkt: waifu is een katakana-lening, precies hetzelfde mechanisme waarmee bier bīru werd via Deshima — zie Japanse woorden die uit het Nederlands komen.
De aanspreekvormen
Wat u het vaakst hoort en het snelst oppikt. Ze staan achter de naam en dragen betekenis:
| Vorm | Wanneer |
|---|---|
| -san | De neutrale standaard. Voor iedereen bruikbaar. |
| -kun | Tegen jongens en jongere mannen, of van meerdere naar ondergeschikte. |
| -chan | Vertrouwelijk: kinderen, goede vrienden, huisdieren. |
| -sama | Zeer formeel. Klanten, godheden, en in fictie de hooghartige adel. |
| -sensei | Leraren, artsen, tekenaars. |
| geen achtervoegsel | Yobisute: alleen tussen intimi — of als belediging. |
Dat laatste is een verhaalmiddel op zichzelf. Een personage dat plotseling het achtervoegsel weglaat, zegt daarmee iets wat in de ondertiteling zelden overkomt: dat de verhouding veranderd is.
Verder lezen
- Anime en manga: waar u begint
- Namen in anime en manga
- Manga lezen: waar u begint
- Conventies in Nederland en Vlaanderen
En wie de tekens achter deze woorden wil kunnen lezen — 少年, 異世界, 声優: de route staat in kanji leren: hoeveel u nodig hebt en hoe.
