Typ «Schouten» in een willekeurige online katakana-omzetter en de kans is groot dat u シャウテン terugkrijgt. Dat is fout, en het is een specifieke soort fout: het is de Duitse uitspraak van een Nederlandse naam.
Bijna alle beschikbare hulpmiddelen zijn gebouwd op Engelse of Duitse klankregels. Voor het Nederlands leveren die systematisch iets anders op — niet één keer per ongeluk, maar consequent, bij dezelfde letters.
De valkuil: sch
In het Duits is sch één klank: /ʃ/, zoals in Schule. Het Japans heeft daar een net teken voor — de シ-rij — en dus wordt Schmidt シュミット.
In het Nederlands is sch twee klanken: een s, gevolgd door de keelklank die we ook in lachen horen. Die combinatie bestaat in het Japans niet als één teken, dus moet hij worden opgebroken: een s die zijn eigen klinker meekrijgt (ス), gevolgd door de ハ-rij die de keelklank benadert.
Schouten wordt daarmee スハウテン. Scholten wordt スホルテン. Schipper wordt スヒッペル.
De fout is verraderlijk omdat er niets kapotgaat: u krijgt netjes leesbare katakana terug. Alleen staat er een andere naam.
De uitzondering: sch aan het eind
In oude spelling en in achternamen komt sch ook aan het woordeinde voor, en daar is het gewoon een s. Bosch is /bos/, niet /bosx/. Dus ボス, niet ボスフ. Onze omzetting vangt dat als aparte regel af.
Acht regels die het meeste werk doen
| Nederlands | Katakana | Voorbeeld |
|---|---|---|
| g, ch | ハ-rij | Geert → ヘールト |
| sch | スハ | Schouten → スハウテン |
| ij, ei | エイ | Gijs → ヘイス, Stijn → ステイン |
| ui, ou, au | アウ | Wouter → ヴァウテル |
| oe, eu | ウー | Sjoerd → スユールト, Teun → トゥーン |
| aa, ee, oo, uu, ie | lengte met ー | Maartje → マールチェ, Piet → ピート |
| v, w | ヴ-rij | Willem → ヴィレム, Sven → スヴェン |
| -d, -b, -z, -v aan het eind | verscherpt | Wijnand → ヴェイナント |
De keelklank, uitgelegd
Onze g is geen g zoals in het Duitse gut of het Engelse good. Het is een schuurklank achter in de keel, en het Japans heeft daar geen eigen teken voor.
De ハ-rij is de beste benadering. Die is zachter dan onze g — een Japanse lezer spreekt Geert uit als heeruto — maar het is de klank die het dichtst in de buurt komt. De ガ-rij zou ga, gi, gu opleveren, en dat is de Duitse g, niet de onze.
Hetzelfde geldt voor ch: Machteld wordt マフテルト, met フ voor de keelklank.
Waar de regel ophoudt: vier keuzes
Op vier punten geeft de fonetiek geen eenduidig antwoord. We hebben ze allemaal een kant op beslist en leggen hier uit waarom.
De v: ヴ of フ
Fonetisch ligt de Nederlandse v tussen de f en de v in. Het Japans biedt twee opties: het moderne ヴ (bedacht voor buitenlandse woorden) of de klassieke フ-rij.
Ingeburgerde Japanse schrijfwijzen van Nederlandse namen gebruiken bijna altijd de フ-rij: Vermeer is フェルメール, Verhoeven is フェルフーフェン. Wij tonen daarom beide: ヴ als hoofdvorm, de フ-vorm als «zo ziet u het in Japanse bronnen».
De sj
Sjoerd, Sjaak, Sjors. Fonetisch is sj gewoon /ʃ/, en dan zou ショールト logisch zijn. Maar de opdeling in s + j is transparanter voor wie wil zien waar elk teken vandaan komt, en levert スユールト op. Wij houden die vorm aan, met de opdeling erbij zodat u het zelf kunt narekenen.
Het kleine woordje -en
In gesproken Nederlands verdwijnt de n aan het eind van -en vrijwel altijd. Fonetisch zou Janssen dus ヤンセ worden.
Toch schrijven we ヤンセン. Reden: de Japanse praktijk doet dat ook. Verhoeven is フェルフーフェン, met de n er gewoon in. Een afgekapte vorm oogt bovendien onaf.
Lange klinkers in open lettergrepen
«Nora» klinkt als /noːra/, met een lange o, ook al staat er maar één o. Wij nemen die lengte over: ノーラ, niet ノラ. Bij Cornelis levert dat コルネーリス op, wat klopt met de uitspraak.
Voor leennamen met de klemtoon achteraan gaat die regel mis — Renée zou レーネー worden — en die staan daarom in een uitzonderingenlijst.
Twee dingen die vaak samen fout gaan
Dubbele medeklinkers. Sanne heeft een dubbele n. Die wordt niet twee keer ネ, en ook geen kleine ッ: nn en mm worden ン. Vandaar サンネ.
Maar na een ン komt nooit meer een ッ. Janssen is ヤンセン en niet ヤンッセン — een fout die een naïeve omzetter wel maakt, omdat hij de dubbele s los ziet van de n ervoor.
De trema. Zoë heeft geen oe maar een o en een e apart; dat is precies wat het trema aangeeft. Dus ゾエ, niet ゾウー. Een omzetter die trema’s negeert, leest hier een tweeklank die er niet staat.
Vlaamse en Friese namen
Twee groepen verdienen een aparte opmerking, omdat ze in standaardtabellen zelden voorkomen.
Vlaamse namen volgen dezelfde regels, met één toevoeging: de oude spelling ae voor een lange a. Vandaele wordt ヴァンダーレ, Bosschaert wordt ボッスハールト. Namen als Wout, Lore, Seppe en Tuur leveren verder niets bijzonders op — al klinkt de Vlaamse g zachter dan de noordelijke, wat de ハ-rij toevalligerwijs beter benadert.
Friese namen zijn het interessantst. Douwe, Sjoerd, Yfke, Hylke, Sybren en Jitske hebben klankcombinaties die in het Nederlands zeldzaam zijn, en juist daar wordt zichtbaar of een omzetter echt op klank werkt of alleen letters vervangt. Yfke wordt イフケ; wie de y als klinker leest komt daar netjes uit, wie hem als medeklinker leest niet.
Achternamen met een tussenvoegsel
Van, de, van der, van den. In het Japans worden die gewoon meegeschreven, met een scheidingsteken ・ ertussen: Van der Berg wordt ヴァン・デル・ベルフ. Dat middelpunt is de Japanse manier om delen van een buitenlandse naam te scheiden, en u ziet het ook tussen voor- en achternaam.
Waarom dit meer is dan muggenziften
Er zijn twee redenen om hier precies in te zijn.
De eerste is praktisch: als u uw naam op een naamkaartje, een cadeau of een formulier zet, wilt u dat een Japanse lezer hem ongeveer uitspreekt zoals hij klinkt. スハウテン levert dat op; シャウテン niet.
De tweede is dat het Nederlands hier historisch recht op heeft. Tussen 1641 en 1854 was het de enige Europese taal die Japan binnenkwam, en de tolken van Nagasaki hebben deze omzetting toen al moeten maken — voor woorden als glas en bier, die vandaag nog als ガラス en ビール in de taal zitten. Dat verhaal staat in Japanse woorden die uit het Nederlands komen en in het artikel over rangaku.
Wie de tekens uit de voorbeelden hierboven nog niet leest, vindt de volledige set in katakana leren — dat kost één weekend en maakt alles op deze pagina controleerbaar.
De tabel die wij gebruiken is op deze regels gebouwd en getest op de controlevoorbeelden die u hierboven ziet. Probeer hem op uw eigen naam via de namengenerator, of lees eerst hoe de omzetting stap voor stap verloopt. Klopt er iets niet, dan horen we het graag — meldingen over namen gaan bij ons voor, zoals in ons redactiebeleid staat.
