Er is een manier van leeftijd tellen waarin u bij uw geboorte al één jaar oud bent, en waarin iedereen op nieuwjaarsdag tegelijk een jaar ouder wordt. Uw verjaardag doet niet mee.
Dat heet kazoedoshi (数え年), het is in Japan officieel afgeschaft, en het bepaalt nog altijd wanneer u naar een schrijn gaat, wanneer uw kind naar het najaarsfeest gaat en wanneer u een rood vestje krijgt.
Twee regels
Meer is het niet:
- Bij de geboorte bent u één. Het jaar waarin u leeft telt mee, ook als het net begonnen is.
- Op 1 januari wordt iedereen tegelijk een jaar ouder. Verjaardagen tellen niet.
Snel rekenen: huidig jaar − geboortejaar + 1. Wie in 1990 geboren is, is dit jaar dus 37 in kazoedoshi, terwijl de westerse leeftijd 35 of 36 is.
Waarom het verschil soms één en soms twee jaar is
Bent u dit jaar al jarig geweest, dan scheelt het één jaar. Bent u nog niet jarig geweest, dan scheelt het er twee.
Het extreme geval: een kind dat op 31 december geboren wordt, is die dag één. De volgende dag, 1 januari, is het twee — terwijl het één dag oud is.
Dat klinkt absurd tot u bedenkt waar het systeem voor gemaakt is. Het telt niet hoeveel jaren u geleefd hebt, maar in hoeveel kalenderjaren u aanwezig bent geweest. Dat is een andere vraag, en voor een samenleving die haar leeftijdscohorten op nieuwjaar bijhield een praktischer vraag.
De westerse telling meet uw leeftijd. De traditionele telt in hoeveel jaren u hebt bestaan. Beide zijn juist; ze meten iets anders.
Waarom het geen fout is maar een andere vraag
De afschaffing
Japan stapte in twee etappes over. Al in de Meiji-periode werd de westerse telling — man’nenrei (満年齢), «volle leeftijd» — voor officiële doeleinden ingevoerd, maar in het dagelijks leven bleef kazoedoshi de norm.
Pas met een wet uit 1950 werd het gebruik van de volle leeftijd formeel aanbevolen, en pas daarna verschoof de dagelijkse praktijk. Sindsdien betekent «hoe oud ben je» in Japan hetzelfde als bij ons.
De reden voor die wet was prozaïsch: rantsoenering, verzekeringen, pensioenen en statistiek werken slecht met een leeftijd die voor iedereen tegelijk verspringt. Maar de wet beval aan, hij verbood niet — en daarom leeft het oude systeem door waar het geen administratie raakt.
Waar kazoedoshi nog geldt
Vrijwel overal waar iets ceremonieels gebeurt.
Yakudoshi: de ongeluksjaren
Bepaalde leeftijden gelden als gevoelig voor tegenslag, en men gaat er naar een schrijn voor een zuivering.
| Jaren | De grote | |
|---|---|---|
| Mannen | 25, 42, 61 | 42 |
| Vrouwen | 19, 33, 37 | 33 |
De grote ongeluksjaren — daiyakudoshi — zijn 42 voor mannen en 33 voor vrouwen. Daar zit een woordspel achter dat in Japan algemeen bekend is: 42 kan gelezen worden als shi-ni, wat klinkt als «tot de dood», en 33 als san-zan, wat «rampzalig» betekent.
En het duurt langer dan één jaar. Het jaar ervóór heet maeyaku en het jaar erna atoyaku, en beide tellen mee. De gevoelige periode beslaat dus drie jaar.
Alles hierin wordt in kazoedoshi geteld. Een man die zijn grote yakudoshi op 42 heeft, is naar westerse telling 40 of 41. Wie de leeftijden op de westerse manier uitrekent, komt structureel op het verkeerde jaar uit — en dat is de meest gemaakte fout bij dit onderwerp.
Shichi-go-san
Het najaarsfeest voor kinderen van zeven, vijf en drie, waarbij ze in traditionele kleding naar de schrijn gaan. Traditioneel in kazoedoshi geteld; tegenwoordig doen veel gezinnen het op de westerse leeftijd, wat betekent dat u zowel vier- als zesjarigen tegenkomt op wat officieel «vijf» is.
Meer over dit en de andere jaarfeesten staat in het jaar in Japan: zestien feestdagen en drie stiltes.
Kanreki
De zestigste verjaardag, waarop uw combinatie van jaarteken en element voor het eerst weer samenvalt met het lopende jaar. Traditioneel gevierd op de zestigste in kazoedoshi — dus in het jaar dat u naar westerse telling 59 wordt.
Dat is geen toeval maar rekenkundig noodzakelijk: de cyclus duurt precies zestig jaar, en in kazoedoshi valt jaar zestig samen met de terugkeer van uw eigen teken. Hoe die cyclus werkt, staat in de vijf elementen en de cyclus van zestig.
Op grafstenen en in tempeloptekeningen
De leeftijd bij overlijden wordt op Japanse grafstenen traditioneel in kazoedoshi vermeld. Wie een familiegeschiedenis uitzoekt en de sterfleeftijd naast de geboorte- en sterfdatum legt, vindt vaak een verschil van een of twee jaar — geen fout, maar een andere telling.
Waarom het systeem zo lang standhield
Het is verleidelijk kazoedoshi als een primitieve voorloper te zien, maar dat is het niet. Het loste een probleem op dat wij met administratie oplossen.
In een samenleving zonder centrale geboorteregistratie is een leeftijd die op één vaste dag voor iedereen verspringt eenvoudig te beheren. U hoeft geen geboortedatum te kennen, alleen een geboortejaar; en iedereen in hetzelfde jaar geboren, is altijd exact even oud. Cohorten — voor belasting, dienstplicht, schooltoelating — vallen daarmee vanzelf samen.
De prijs is dat het slecht past bij individuele administratie: verzekeringen, pensioenen en medische dossiers hebben een precieze leeftijd nodig. Toen dat soort systemen doorslaggevend werd, verschoof de telling — niet omdat de oude fout was, maar omdat de vraag veranderde.
Een restant van de oude logica is nog zichtbaar: het Japanse schooljaar begint in april, en kinderen die tussen 2 april en 1 april daaropvolgend geboren zijn, vormen samen één klas. Dat is precies dezelfde cohortlogica, alleen met een andere peildatum.
Hetzelfde in andere landen
Kazoedoshi is niet Japans van oorsprong maar Oost-Aziatisch. China, Korea en Vietnam kenden dezelfde telling.
Korea hield er het langst aan vast in het dagelijks leven: daar was de traditionele leeftijd tot voor kort de gangbare manier om iemands leeftijd te noemen, met alle verwarring van dien tegenover buitenlanders, tot het land besloot op de internationale telling over te gaan.
Praktisch
Voor een bezoeker is dit zelden een probleem: op formulieren, bij de dokter en in officiële contexten geldt de westerse leeftijd. Waar het opduikt is in gesprekken over traditie — een uitnodiging voor een kanreki, een opmerking over een yakudoshi-jaar, een schrijnbezoek.
Wilt u beide getallen naast elkaar zien: de tijdperkomrekenaar op deze site geeft bij elk geboortejaar zowel de westerse leeftijd als de kazoedoshi, samen met het Japanse jaartal.
En als u het gesprek erover wilt kunnen voeren: de woorden voor leeftijd, geboortejaar en verjaardag staan met uitspraak in ons zinnenboek.
