«Ik ben een draak» is een halve mededeling. Er zijn vijf soorten draken, en welke u bent, hangt af van het element dat bij uw geboortejaar hoort.
Dat tweede spoor is de reden dat de cyclus geen twaalf maar zestig jaar duurt — en de reden dat een zestigste verjaardag in Japan een eigen naam en een eigen feest heeft.
De vijf elementen
Gogyō (五行), de vijf fasen: hout, vuur, aarde, metaal, water. In het Chinese denken zijn het geen bouwstenen zoals de Griekse elementen maar bewegingen — stadia waar processen doorheen gaan.
Ze staan in een vaste voortbrengende volgorde: hout voedt vuur, vuur maakt as en dus aarde, aarde brengt metaal voort, metaal draagt water (condens op koud metaal), water voedt hout. En er is een tweede, overwinnende volgorde: water dooft vuur, vuur smelt metaal, metaal klieft hout, hout put aarde uit, aarde damt water in.
| Element | Japans | Wat het aanduidt |
|---|---|---|
| 木 hout | ki | Groei, begin, uitbreiding |
| 火 vuur | hi | Hoogtepunt, kracht, drift |
| 土 aarde | tsuchi | Rust, midden, stabiliteit |
| 金 metaal | ka | Scherpte, orde, oogst |
| 水 water | mizu | Diepte, einde, opslag |
Van vijf naar tien
Elk element komt in twee vormen voor: yang en yin, in het Japans aangeduid als de «oudere broer» (e) en de «jongere broer» (to). Vijf elementen maal twee vormen geeft tien hemelstammen, in het Japans jikkan (十干).
| Element | Yang (oudere broer) | Yin (jongere broer) |
|---|---|---|
| Hout | kinoe 甲 | kinoto 乙 |
| Vuur | hinoe 丙 | hinoto 丁 |
| Aarde | tsuchinoe 戊 | tsuchinoto 己 |
| Metaal | kanoe 庚 | kanoto 辛 |
| Water | mizunoe 壬 | mizunoto 癸 |
De namen zijn transparant zodra u het patroon ziet: ki-no-e is «oudere broer van het hout», hi-no-to is «jongere broer van het vuur». Het woord eto — de Japanse naam voor het hele stelsel — komt letterlijk uit die twee: e en to, oudere en jongere broer.
Waarom precies zestig
De tien stammen en de twaalf takken lopen naast elkaar, allebei één stap per jaar. Denk aan twee tandwielen: één met tien tanden, één met twaalf.
Na tien jaar staat het eerste wiel weer op zijn beginpositie, na twaalf het tweede. Samen staan ze pas weer op hun uitgangspunt na het kleinste gemene veelvoud van 10 en 12, dat is 60.
Vandaar dat de combinatie «vuur + paard» eens per zestig jaar terugkomt en niet vaker. En vandaar dat een reeks van zestig genoeg was om eeuwenlang jaren mee te nummeren: kanoto-mi was even eenduidig als een jaartal, zolang je binnen een mensenleven bleef.
Wat opvalt bij nader inzien: de combinaties zijn niet zestig maal twaalf maal tien is honderdtwintig, maar precies zestig. Dat komt doordat stammen en takken allebei per jaar één stap zetten, waardoor alleen combinaties met gelijke pariteit voorkomen — een yang-stam valt altijd samen met een yang-tak. Zestig van de honderdtwintig denkbare paren bestaan dus gewoon niet.
Een jaar heeft in dit stelsel geen nummer maar een naam, samengesteld uit twee reeksen. Pas als beide reeksen weer op nul staan, komt die naam terug — en dat duurt een mensenleven.
Waarom zestig het getal is dat telt
Kanreki: de cyclus rond
Op uw zestigste verjaardag valt uw geboortejaar-combinatie voor het eerst weer samen met het lopende jaar. Dat heet kanreki (還暦), «terugkeer van de kalender», en het is in Japan een van de vaste levensfeesten.
De traditie wil dat de jarige een rood mouwloos vestje (chanchanko) en een rode muts krijgt — kledingstukken die anders bij zuigelingen horen. De gedachte is dat u opnieuw begint: de cyclus is rond, en er begint een tweede leven.
Rood is daarbij niet toevallig. Het geldt als beschermende kleur tegen onheil, en dezelfde gedachte zit achter rode torii-poorten en de rode slabbetjes van de jizō-beeldjes langs de weg.
Er zijn nog meer van dit soort mijlpalen, elk met een eigen naam en kleur — bij zeventig, zevenenzeventig, tachtig, achtentachtig, negentig en negenennegentig. Kanreki is de bekendste en de enige die rechtstreeks uit de kalender voortkomt.
Wilt u weten wanneer die van uzelf of van iemand anders valt, dan rekent de dierenriemcalculator het jaar en de bijbehorende combinatie voor u uit.
Waar u het stelsel nog meer tegenkomt
Omdat de zestigcyclus eeuwenlang de jaartelling was, zit hij vastgeroest in namen die nog dagelijks gebruikt worden:
- Het Kōshien-stadion — het honkbalstadion bij Osaka is in 1924 gebouwd, een kinoe-ne-jaar: de eerste combinatie van de cyclus, en dus een gunstig begin. De naam verwijst er rechtstreeks naar.
- Boshin-oorlog — de burgeroorlog van 1868 heet naar het jaarteken tsuchinoe-tatsu.
- Jinshin-oorlog — de opvolgingsstrijd van 672, genoemd naar mizunoe-saru.
Historische gebeurtenissen dragen dus vaak geen jaartal maar een jaarnaam. Dat is een van de redenen dat een Japanse tijdlijn zonder omrekentabel lastig te lezen is — waarvoor de tijdperkomrekenaar op deze site bestaat.
De vijf fasen buiten de kalender
Het elementenstelsel is ouder en breder dan de jaartelling, en het duikt op plaatsen op waar u het niet verwacht.
- In de keuken. De vijf smaken, vijf kleuren en vijf bereidingswijzen waarop een Japanse maaltijd wordt samengesteld, komen uit dezelfde vijfdeling — zie hoe een Japanse maaltijd is opgebouwd.
- In de geneeskunde. De klassieke Oost-Aziatische geneeskunde koppelt organen, seizoenen en smaken aan de vijf fasen.
- In de dagen van de week. De Japanse weekdagen heten naar vuur, water, hout, metaal en aarde — kayōbi (vuur) is dinsdag, suiyōbi (water) woensdag, en zo verder, met zon en maan voor zondag en maandag.
Dat laatste is voor wie Japans leert een meevaller: vijf van de zeven weekdagen zijn precies de vijf elementen, in vaste volgorde. Wie de elementen kent, kent de week — zie Japans leren: hoe je begint.
Hoe zwaar weegt het element?
In de populaire uitleg krijgt elk element een karakterlaag: vuurdieren zijn feller, waterdieren bedachtzamer, aardedieren stabieler. Neem dat voor wat het is.
Maar één combinatie heeft aantoonbaar gevolgen gehad, en niet als voorspelling maar als gedrag: hinoe-uma, het vuurpaard. In 1966 daalde het aantal geboortes in Japan met ruim een kwart omdat mensen een kind in dat jaar wilden vermijden. Dat verhaal — inclusief wat er dit jaar van over is — staat in het vuurpaard: het bijgeloof dat een geboortegolf uitwiste.
