Vroeg of laat krijgt u in Japan een formulier voor u waarop u uw geboortedatum moet invullen, en dan blijkt er geen veld voor een jaartal te zijn. In plaats daarvan staan er vier hokjes met de tekens 明・大・昭・令, gevolgd door een lege ruimte.
Dit artikel gaat over hoe u dat leest en invult — en over hetzelfde probleem in het groot, bij historische documenten.
De volgorde: altijd van groot naar klein
Een Japanse datum leest u als een adres: van het grootste naar het kleinste.
令和8年3月14日 = Reiwa 8, maand 3, dag 14 = 14 maart 2026.
| Teken | Uitspraak | Betekenis |
|---|---|---|
| 年 | nen | jaar |
| 月 | gatsu | maand |
| 日 | nichi | dag |
| 元年 | gannen | eerste jaar van een tijdperk |
| 西暦 | seireki | westers jaar |
Die laatste is nuttig om te kennen: staat er 西暦 bij een veld, dan wordt om het gewone jaartal gevraagd en niet om het tijdperkjaar. Sommige formulieren geven u de keuze.
De maanden hebben geen namen maar nummers: 1月 is januari, 12月 is december. Dat is een van de meevallers bij het leren van Japans — zie Japans leren: hoe je begint.
Het formulier
De standaardopbouw van een geboortedatumveld:
- Kruis het tijdperk aan. Meestal staan er vier tot vijf opties: 明 (Meiji), 大 (Taishō), 昭 (Shōwa), 平 (Heisei), 令 (Reiwa).
- Vul het jaar binnen dat tijdperk in. Niet 1985, maar 60 — want 1985 is Shōwa 60.
- Vul maand en dag in. Gewone cijfers.
Rekent u dat om vanuit uw eigen geboortejaar, dan hebt u de tabel uit Japanse jaartallen omrekenen nodig, of gewoon de tijdperkomrekenaar.
Praktische tip: reken uw eigen geboortejaar één keer om en onthoud het. U zult het in Japan vaker nodig hebben dan u denkt — bij hotels, bij aankopen op afbetaling, bij elk formulier van een instantie. Voor wie in 1985 geboren is: 昭和60.
Als het niet past
Buitenlanders die vóór 1868 geboren zouden moeten zijn, komen niet voor — maar wie in een tijdperk geboren is dat niet op het formulier staat, of wie het simpelweg niet weet, schrijft het westerse jaartal met 西暦 erbij. Dat wordt geaccepteerd.
Afkortingen op documenten
Op rijbewijzen, verblijfskaarten en verzekeringspapieren wordt de tijdperknaam afgekort tot één letter:
R08.03.14 = Reiwa 8, 14 maart = 14 maart 2026.
De letters zijn M, T, S, H en R. Ze zijn nooit dubbelzinnig, en dat is opzet: bij de keuze van een nieuwe tijdperknaam geldt als eis dat de beginletter niet botst met een recent tijdperk.
Waar u hier op moet letten is de vervaldatum. Een verblijfskaart of rijbewijs met R11 erop verloopt in 2029, niet in 2011. Dat is de fout die buitenlanders het vaakst maken, en hij kan vervelend uitpakken.
De overgang van 2019
Dat dit systeem meer is dan folklore bleek in 2019, toen Heisei overging in Reiwa. De naam werd op 1 april bekendgemaakt en ging op 1 mei in — één maand voorbereidingstijd voor een land waarin vrijwel elk informatiesysteem tijdperkjaren opslaat.
Dat leverde een omvangrijke operatie op voor banken, verzekeraars, overheden en softwareleveranciers. Maandenlang doken er formulieren op waarin 平成 was doorgestreept en met de hand 令和 was bijgeschreven.
Waarom de bekendmaking zo laat kwam, en waarom de wisseling deze keer te plannen was, staat in 248 namen: de geschiedenis van het tijdperkstelsel.
Een land dat zijn jaartelling koppelt aan een mensenleven, koopt daarmee een softwareprobleem dat één keer per generatie terugkomt. Japan vindt dat de moeite waard.
De prijs van continuïteit
Hetzelfde probleem, vier eeuwen ouder
Wie Nederlandse bronnen over Japan leest, loopt tegen precies dezelfde vertaalslag aan — alleen zonder afkortingen en zonder tabel op het formulier.
De dagregisters van Deshima, de correspondentie van de VOC en de verslagen van de hofreis naar Edo gebruiken westerse data. De Japanse documenten over dezelfde gebeurtenissen gebruiken tijdperkjaren. Wie beide kanten van één voorval wil samenleggen, moet omrekenen.
| Westers | Japans | Gebeurtenis |
|---|---|---|
| 1600 | Keichō 5 | De Liefde strandt bij Bungo |
| 1641 | Kan’ei 18 | De handelspost verhuist naar Deshima |
| 1774 | An’ei 3 | Kaitai Shinsho verschijnt |
| 1823 | Bunsei 6 | Siebold komt aan op Deshima |
| 1873 | Meiji 6 | Japan neemt de westerse kalender aan |
Deze vijf staan als vaste lijst in de tijdperkomrekenaar, juist omdat ze de scharnierpunten zijn van de Nederlands-Japanse geschiedenis. Het verhaal erachter staat in vierhonderd jaar Nederland en Japan.
De extra val vóór 1873
Bij data van vóór de kalenderhervorming komt er iets bij dat vaak wordt overgeslagen: het Japanse jaar liep toen niet gelijk met het westerse.
Japan volgde de maankalender, waarin het jaar ergens tussen eind januari en half februari begon. Een gebeurtenis die in een Japanse bron in «de twaalfde maand» valt, kan in de westerse telling al in het volgende jaar liggen — en andersom.
Voor jaartallen maakt dat zelden verschil. Voor exacte data wel, en daarom rekent deze site voor de periode vóór 1873 alleen jaren om en geen dagen. Waarom wij liever iets niet doen dan het onnauwkeurig doen, staat in ons redactiebeleid.
Nog twee dingen op Japanse datums
De dag van de week staat er vaak bij, tussen haakjes: (月) is maandag, (火) dinsdag, (水) woensdag, (木) donderdag, (金) vrijdag, (土) zaterdag, (日) zondag. Vijf van die zeven tekens zijn de vijf elementen — hetzelfde stelsel als in de vijf elementen en de cyclus van zestig. Wie de elementen kent, kent de week.
De rokuyō — op veel kalenders staat bij elke dag een van zes aanduidingen: taian (gunstig), butsumetsu (ongunstig), en vier ertussenin. Bruiloften worden op een taian gepland, uitvaarten niet op een tomobiki. Voor een bezoeker heeft dit geen gevolgen, maar het verklaart waarom zaalhuur op sommige dagen duurder is.
