Tussen 645 en vandaag heeft Japan 248 tijdperknamen versleten. Vijf daarvan vallen na 1868. De overige 243 verdeelden zich over twaalf eeuwen, wat neerkomt op een naamswisseling elke vijf à zes jaar.
Dat verschil is het hele verhaal: het stelsel is niet altijd geweest wat het nu is.
645: Taika
De eerste Japanse tijdperknaam was Taika (大化), «grote verandering», ingesteld in 645 en lopend tot 650.
De naam hoort bij de Taika-hervorming, waarmee het hof naar Chinees model een gecentraliseerde staat probeerde te bouwen: een grondbelasting, een ambtenarij, een provinciale indeling. Het overnemen van het Chinese tijdperkstelsel hoorde daarbij — het was een staatsvorm, geen kalendertruc.
Daarmee is dit een van de vroegste voorbeelden van iets wat door de hele Japanse geschiedenis loopt: een systeem uit China overnemen en het vervolgens tot iets eigens maken. Hetzelfde gebeurde met het schrift, met het boeddhisme, en met de dierenriem — zie het Japanse eto: hetzelfde stelsel, andere dieren.
Twaalf eeuwen wisselen
In de eeuwen daarna wisselde een naam om allerlei redenen. Een nieuwe keizer was er één van, maar lang niet de belangrijkste.
Een gunstig voorteken
Verscheen er iets bijzonders — een witte schildpad, een zeldzame wolk, een merkwaardige vondst — dan kon dat aanleiding zijn de tijd opnieuw te laten beginnen. Sommige tijdperknamen verwijzen daar rechtstreeks naar.
Dat klinkt willekeurig, maar er zat een logica achter: een gunstig teken bevestigde dat de hemel de heerser goedgezind was, en een nieuwe naam maakte die bevestiging officieel.
Een ramp of een epidemie
Vaker nog werkte het andersom. Aardbevingen, branden, hongersnood en ziekte golden als aanwijzing dat er iets mis was met de tijd zelf. Een nieuwe naam was dan een poging het tij te keren — een administratieve schone lei.
Voor historici is dat handig: een reeks korte tijdperken in dezelfde decennia wijst vrijwel altijd op een periode van rampen of politieke instabiliteit.
De kalender zelf
De meest technische reden. Binnen de zestigjarige cyclus van stammen en takken golden bepaalde jaren als gevaarlijk — momenten waarop volgens de leer omwentelingen plaatsvonden. Bij zulke jaren werd standaard een nieuwe naam ingevoerd, ongeacht wat er verder gebeurde.
Hoe die zestigjarige cyclus in elkaar zit, staat in de vijf elementen en de cyclus van zestig.
Vóór 1868 was een tijdperknaam geen etiket op een regeerperiode maar een instrument. Men veranderde de naam van de tijd zoals men een gebouw zou herwijden.
Wat er in 1868 verdween
Twee tijdperken tegelijk
Een complicatie die alleen historici raakt maar wel iets zegt: tijdens de Nanbokuchō-periode in de veertiende eeuw waren er twee rivaliserende hoven, elk met een eigen keizer en een eigen tijdperknaam.
Gedurende ruim vijftig jaar had Japan dus twee geldige jaartellingen tegelijk, en welke u gebruikte was een politieke keuze. Documenten uit die periode kunnen op basis van hun datering aan een kamp worden toegeschreven.
1868: de regel verandert
Met de Meiji-restauratie werd het stelsel omgevormd tot wat het nu is. Vanaf dat moment geldt issei ichigen: één regeerperiode, één tijdperknaam.
Geen wisselingen meer bij voortekens, rampen of kalenderpunten. Het gevolg was onmiddellijk zichtbaar: waar tijdperken eerder gemiddeld een jaar of vijf duurden, duurde Meiji vijfenveertig jaar en Shōwa vierenzestig.
Die hervorming hoort bij dezelfde beweging die vijf jaar later de kalender zelf verving: in 1873 stapte Japan over op de gregoriaanse jaarindeling. Wat dat allemaal met zich meebracht, staat in wanneer wisselt het jaardier?
De keuze van een naam
Een tijdperknaam bestaat uit twee kanji, en de keuze is aan strenge eisen gebonden. De tekens moeten gunstig van betekenis zijn, makkelijk te schrijven en te lezen, niet eerder als tijdperknaam gebruikt, en niet samenvallen met een gangbare naam of afkorting.
Die laatste eis is praktischer dan hij klinkt: de eerste letter van de romanisering wordt als afkorting gebruikt — M, T, S, H, R — en die mag niet botsen met een recent tijdperk. Dat sloot bij de keuze in 2019 alle namen met een K, S, H, T of M feitelijk uit.
Reiwa, 2019
De aanleiding was uitzonderlijk. Keizer Akihito deed afstand van de troon — de eerste troonsafstand in ruim twee eeuwen — en dat betekende dat de wisseling voor het eerst in de moderne tijd te plannen was in plaats van te volgen op een overlijden.
De naam werd bekendgemaakt op 1 april 2019 en ging in op 1 mei. Eén maand voorbereidingstijd, voor een land waarin vrijwel elk formulier, contract en informatiesysteem de tijdperknaam gebruikt.
Die krappe termijn was geen nalatigheid maar een keuze: eerder bekendmaken zou de nog regerende keizer overschaduwen. Het gevolg was wel een omvangrijke operatie voor softwareleveranciers, banken en overheden, en de eerste maanden na de overgang doken er overal formulieren op met een doorgehaald 平成.
De naam zelf brak met een traditie van veertienhonderd jaar. Alle voorgaande tijdperknamen waren ontleend aan Chinese klassieke teksten; Reiwa komt uit de Man’yōshū, de oudste Japanse dichtbundel, uit een passage over pruimenbloesem. Dat werd expliciet als keuze gepresenteerd.
Wat dit betekent voor oude bronnen
Voor iedereen die met Japanse geschiedenis werkt, heeft het stelsel één vervelende eigenschap: een gebeurtenis heeft geen jaartal maar een naam plus een nummer, en die combinatie moet u opzoeken.
Dat raakt Nederlandse bronnen direct. De dagregisters van Deshima, de correspondentie van de VOC en de rapporten van de hofreis naar Edo verwijzen naar Japanse data die niet zonder tabel te plaatsen zijn — en de Japanse kant van dezelfde gebeurtenissen is helemaal in nengō gedateerd.
Hoe u daarmee omgaat, staat in Japanse datums lezen op formulieren, en de tijdperkomrekenaar op deze site heeft de Nederlandse ijkpunten er als vaste lijst in staan — van De Liefde in 1600 tot de kalenderhervorming van 1873.
Kan Reiwa eindigen?
Alleen door troonsafstand of overlijden van de keizer. Andere aanleidingen bestaan sinds 1868 niet meer.
Nu er in 2019 voor het eerst in de moderne tijd een precedent voor troonsafstand is, is de kans dat een volgende wisseling opnieuw gepland verloopt aanzienlijk. Maar er is geen vaste regel, geen leeftijdsgrens en geen termijn — het blijft in beginsel een levenslange ambtsperiode.
Verder lezen
- Japanse tijdperken: twee jaartallen voor hetzelfde jaar
- Japanse jaartallen omrekenen
- Japanse datums lezen op formulieren
- Kazoedoshi: de Japanse manier om leeftijd te tellen
En voor de Nederlandse kant van dezelfde eeuwen: Deshima: het eiland dat Japans venster op Europa was.
