De meeste etiquettelijstjes over Japan zijn te lang en te streng. Ze wekken de indruk dat een bezoeker door een mijnenveld loopt waarin elke misstap iemand beledigt.
Dat klopt niet. Van een buitenlander wordt weinig verwacht, en welwillendheid is de norm. Maar er is een klein aantal handelingen waar het wél merkbaar misgaat — niet omdat ze onbeleefd zijn, maar omdat ze iets heel anders betekenen dan u bedoelt.
Eerst het geruststellende deel
Wat men opmerkt is de intentie, niet de uitvoering. Een onhandige buiging is beter dan geen buiging. Een stroef uitgesproken arigatō gozaimasu is beter dan een vlot Engels «thanks».
Achter die welwillendheid zit een systeem: u bent soto, buitenstaander, en van buitenstaanders worden de interne codes niet verwacht. Wat dat precies inhoudt, staat in Japanse cultuur begrijpen: de vier uitgangspunten.
De uitzonderingen hieronder zijn de moeite waard, omdat ze niet uit onwetendheid over etiquette voortkomen maar uit een botsing van betekenissen.
Eetstokjes: twee handelingen die u echt moet laten
Van alle etiquetteregels zijn dit de twee die er werkelijk toe doen, omdat ze allebei rechtstreeks naar een begrafenisritueel verwijzen.
Stokjes rechtop in de rijst zetten. Bij een Japanse uitvaart wordt een kom rijst met rechtopstaande stokjes voor de overledene neergezet. Uw stokjes zo parkeren tussen twee happen door haalt dat beeld de tafel op. Leg ze plat neer, op het stokjesbankje of dwars over de kom.
Voedsel van stokjes naar stokjes doorgeven. Bij de crematie worden de botten van de overledene door nabestaanden met stokjes van hand tot hand doorgegeven. Wilt u iemand iets aanbieden, leg het dan op zijn bordje.
De rest van de stokjesregels valt in de categorie «netjes»: niet met de stokjes wijzen, niet in een schaal wroeten, ze niet als spies gebruiken. Vervelend, niet schokkend.
| Handeling | Hoe erg | Waarom |
|---|---|---|
| Rechtop in de rijst | Echt vermijden | Uitvaartbeeld |
| Doorgeven stokje-op-stokje | Echt vermijden | Crematieritueel |
| Met stokjes wijzen | Onnet | Wijzen doet u sowieso niet |
| Onhandig vasthouden | Geen probleem | Niemand let erop |
| Slurpen bij noedels | Juist goed | Hoort erbij |
Die laatste regel verrast Nederlanders het meest: bij ramen en soba is hoorbaar opzuigen normaal en zelfs functioneel — het koelt de noedels en versterkt de smaak. Bij rijst, brood of westerse gerechten geldt dat niet.
Fooi geven
Een fooi achterlaten in een Japans restaurant is geen kleine faux pas maar een handeling die de bediening in verlegenheid brengt. In het gunstigste geval rent iemand u achterna om het geld terug te geven, in de veronderstelling dat u het bent vergeten.
De achterliggende gedachte is dat goede bediening de standaard is, niet een extra prestatie die om beloning vraagt. Waarom dat principe zoveel dieper zit dan een gewoonte, staat in omotenashi: waarom Japanse service anders werkt.
Praktisch: reken af aan de kassa, niet aan tafel. Leg uw geld of kaart op het schaaltje dat er staat in plaats van het in iemands hand te duwen.
Schoenen: de drempel is een grens
De opstaande rand bij de deur — de genkan — is geen decoratie maar een letterlijke scheiding tussen buiten en binnen. U trekt uw schoenen uit vóór die rand, niet erna.
Waar het misgaat is niet het uittrekken zelf maar de vervolgstappen:
- Op de genkan-vloer staan op sokken — dat is nog «buiten». Stap direct door.
- Slippers meenemen de tatami op — op rieten matten loopt u op sokken, altijd.
- De toiletslippers vergeten — in veel huizen en traditionele gelegenheden staat bij het toilet een apart paar. Die blijven daar. Ermee terugkeren in de woonkamer is de klassieke buitenlandersfout, en men zal het u vergeven, maar iedereen ziet het.
Nog een kleinigheid met veel effect: zet uw schoenen na het uittrekken met de neuzen naar de deur. Dat is het gebaar van iemand die weet hoe het hoort.
De onzichtbare fouten
Dit zijn de dingen die niemand tegen u zal zeggen, en die daarom het langst doorgaan.
Bellen in het openbaar vervoer
Telefoneren in trein, metro en bus doet men niet. Berichten sturen wel, met het toestel op stil. In sommige wagons wordt gevraagd het toestel volledig uit te zetten.
Dit is de regel die bezoekers het vaakst overtreden zonder het te merken, omdat een gesprek dat in Utrecht normaal volume heeft, in een Japanse trein het enige geluid is.
Neus snuiten aan tafel
Hoorbaar snuiten geldt als onsmakelijk, ongeveer zoals boeren bij ons. Ophalen wordt daarentegen genegeerd. Moet u snuiten, doe het buiten de zaal.
Etend lopen
Op straat lopen met eten of drinken is ongebruikelijk. Bij de automaat drinkt men ter plekke uit en gooit het blikje in de bak ernaast; bij een marktkraam eet men naast de kraam. Op festivals gelden andere regels — daar hoort straatvoedsel er juist bij.
Een visitekaartje aannemen met één hand
In zakelijke context is het kaartje — meishi — een verlengstuk van de persoon. U neemt het met twee handen aan, leest het zichtbaar, en legt het tijdens het gesprek voor u op tafel. Wat u niet doet: het meteen in uw achterzak steken of er tijdens de vergadering op krabbelen.
Bij een tempel of schrijn
Hier is de vrees meestal groter dan nodig. Er wordt niets van u verwacht behalve rust.
Wilt u het toch goed doen bij een shintō-schrijn: bij het waterbekken spoelt u eerst uw linkerhand, dan uw rechter, dan spoelt u uw mond met water uit uw hand — niet rechtstreeks uit de schep. Bij het altaar: munt in de bak, twee keer buigen, twee keer klappen, één keer buigen.
Bij een boeddhistische tempel wordt niet geklapt. Dat is het verschil dat het vaakst misgaat, en het handigste ezelsbruggetje is de poort: staat er een torii, dan is het een schrijn.
Loop niet door het midden van een torii-poort. Dat pad is voor de kami. Houd links of rechts aan — u zult zien dat Japanse bezoekers dat vanzelf doen.
De regel die u nergens ziet staan en overal ziet gebeuren
Wat u juist wél moet doen
Etiquette is niet alleen een lijst verboden. Deze handelingen leveren onmiddellijk goodwill op:
- Buigen bij begroeting en afscheid. Een lichte knik volstaat; diepte hoeft u niet te doseren.
- Twee handen bij aanreiken en aannemen. Geld, cadeaus, kaartjes, kopjes.
- Itadakimasu voor het eten, gochisōsama deshita erna. Twee zinnen, groot effect.
- Uw eigen afval meenemen. Openbare prullenbakken zijn zeldzaam; iedereen loopt met een zakje.
Die twee tafelzinnen en de bijbehorende beleefdheidsvormen staan met uitspraak in ons zinnenboek, onder de categorie eten en drinken.
Cadeaus geven
Meebrengen van een klein cadeau — omiyage — bij een bezoek is gewoonte. Iets eetbaars uit uw eigen streek werkt het best: stroopwafels, drop, kaas als het kan.
Twee details. De verpakking telt mee, dus laat het in de winkelverpakking zitten. En verwacht niet dat het cadeau in uw bijzijn wordt geopend — dat is geen desinteresse maar bescheidenheid.
Wat u beter niet geeft: sets van vier (het woord voor vier, shi, klinkt als het woord voor dood), messen (symboliek van verbreking) en witte bloemen (uitvaart).
De samenvatting in één alinea
Laat de stokjes plat liggen, geef geen fooi, bel niet in de trein, trek uw schoenen uit vóór de drempel en gebruik twee handen. Dat is het bruikbare deel van elke etiquettelijst. De rest volgt uit kijken naar wat anderen doen.
Verder
- Japanse cultuur begrijpen: de vier uitgangspunten — waar deze regels vandaan komen
- Omotenashi: waarom Japanse service anders werkt — de fooikwestie uitgelegd
- Het jaar in Japan: zestien feestdagen en drie stiltes — wanneer u beter niet reist
