Er zijn 46 basistekens. U kunt ze in een weekend leren, en daarna kunt u in Japan het halve straatbeeld lezen — want alles wat van buiten komt staat in katakana, en dat is meer dan u denkt.
Een menukaart met コーヒー, ビール en サラダ is opeens geen raadsel meer.
Waarom katakana eerst, en niet hiragana
De gebruikelijke volgorde in taalcursussen is hiragana eerst. Daar is iets voor te zeggen als u de taal wilt leren spreken: hiragana draagt de grammatica.
Maar wie in de eerste plaats iets wil kunnen lezen tijdens een reis, heeft meer aan katakana. Op stationsborden, in winkels en op menu’s staat een groot deel van wat u nodig hebt in dit schrift, omdat het leenwoorden zijn. En het rendement per geleerd teken is hoog: レストラン (restaurant), トイレ (toilet), タクシー (taxi), ホテル (hotel) — u leest ze meteen.
De hele tabel
De tabel heet gojūon, «vijftig klanken», al zijn het er in de praktijk 46. Hij is opgebouwd als een raster: vijf klinkers in de breedte, negen medeklinkerrijen in de diepte.
Dat raster is het hele systeem. Wie de vijf klinkers en de negen rijen kent, kent elk teken — en begrijpt bovendien waarom het Japans woorden opdeelt zoals het doet.
Drie hulptekens
| Teken | Wat het doet | Voorbeeld |
|---|---|---|
| ー | Verlengt de vorige klinker. Alleen in katakana. | ビール (bīru, bier) |
| ッ | Kleine tsu: verdubbelt de volgende medeklinker. | コップ (koppu, glas) |
| ン | De enige losse medeklinker: n. | パン (pan, brood) |
Daarnaast bestaan er twee accenttekens. De dakuten — twee streepjes rechtsboven — maakt van een stemloze klank een stemhebbende: カ (ka) wordt ガ (ga), サ (sa) wordt ザ (za), タ (ta) wordt ダ (da), ハ (ha) wordt バ (ba). De handakuten, een klein rondje, geldt alleen voor de ha-rij en maakt er p van: ハ wordt パ (pa).
Dat scheelt: u hoeft die tekens niet apart te leren. Ze zijn afgeleid van tekens die u al kent.
De vier tekens waar iedereen op struikelt
Twee paren zorgen voor vrijwel alle fouten van beginners: シ en ツ tegenover ソ en ン.
Het verschil zit in de richting waarin je schrijft, en dat is precies wat u niet ziet als u alleen naar het resultaat kijkt.
- シ (shi) — de twee korte streepjes staan onder elkaar, aan de linkerkant. De lange haal komt van linksonder naar rechtsboven.
- ツ (tsu) — de twee streepjes staan bovenaan naast elkaar. De lange haal komt van rechtsboven naar linksonder.
- ソ (so) — één streepje bovenaan, de haal loopt van boven naar linksonder.
- ン (n) — één streepje links, de haal loopt van linksonder naar rechtsboven.
De vuistregel: shi en n gaan omhoog, tsu en so gaan omlaag. Wie de tekens met de hand schrijft in plaats van alleen te herkennen, verliest deze verwarring binnen een dag.
Een werkbaar weekendplan
Zaterdagochtend — de eerste vijf rijen
ア-rij tot en met ナ-rij, 25 tekens. Schrijf elk teken tien keer met de hand op papier. Niet typen: de handbeweging is wat het geheugen vastlegt.
Zaterdagmiddag — de rest
ハ-rij tot en met ワ-rij, plus ン. Daarna de dakuten en handakuten erbij, wat geen nieuwe vormen oplevert.
Zaterdagavond — lezen in plaats van leren
Zoek woorden op die u al kent. Beginnen met leenwoorden werkt het best, omdat u de uitkomst kunt controleren: als er ケーキ staat en u leest kēki, dan weet u dat het klopt.
Zondag — herhalen en toepassen
Schrijf uw eigen naam, die van uw huisgenoten, de namen van de straat waarin u woont. Onze namengenerator geeft bij elke naam de opdeling in lettergrepen, zodat u uw eigen poging ernaast kunt leggen. Hoe die omzetting precies verloopt, staat in het overzicht over je naam in het Japans.
Tien keer met de hand schrijven werkt beter dan honderd keer herkennen op een scherm. De vorm zit in de beweging.
De enige leertip die er echt toe doet
Woorden om mee te oefenen
| Katakana | Uitspraak | Betekenis |
|---|---|---|
| コーヒー | kōhī | koffie |
| ビール | bīru | bier |
| パン | pan | brood |
| タクシー | takushī | taxi |
| ホテル | hoteru | hotel |
| トイレ | toire | toilet |
| レストラン | resutoran | restaurant |
| チケット | chiketto | kaartje |
| カメラ | kamera | camera |
| ガラス | garasu | glas |
Die laatste twee zijn niet toevallig gekozen: garasu komt niet uit het Engels maar uit het Nederlands, net als een paar honderd andere Japanse woorden. Dat verhaal staat in Japanse woorden die uit het Nederlands komen.
Katakana op reis: waar u het tegenkomt
Het rendement van dit weekend zit vooral in wat u onderweg opeens kunt lezen.
- Menukaarten. Alles wat niet oorspronkelijk Japans is, staat in katakana: サラダ (salade), スープ (soep), ステーキ (biefstuk), デザート (dessert). In een izakaya scheelt dat het verschil tussen gokken en kiezen.
- Stationsborden. Buitenlandse plaatsnamen en veel aanduidingen — エレベーター (lift), エスカレーター (roltrap), コインロッカー (bagagekluis).
- Winkels. Productnamen zijn grotendeels leenwoorden. Een supermarkt wordt daarmee ineens een oefenboek.
- Dierennamen en vaktermen. In wetenschappelijke context worden Japanse woorden vaak in katakana geschreven, ook als het geen leenwoorden zijn.
Dat laatste is een verrassing voor beginners: katakana is niet alleen «het buitenlandse schrift». Het wordt ook gebruikt voor nadruk — een beetje zoals wij cursief zetten — en voor klanknabootsingen, waar het Japans er heel veel van heeft.
En de kanji dan?
Die komen later, en het zijn er veel. Maar u hoeft er niet op te wachten om iets te kunnen: met alleen katakana leest u al een aanzienlijk deel van wat een reiziger nodig heeft. Wilt u weten wat kanji met een naam doen, dan is ons artikel over ateji een goede eerste kennismaking — daar ziet u kanji in hun meest speelse rol.
Wat katakana níét doet
Twee grenzen zijn goed om vooraf te kennen.
Het geeft geen betekenis. Katakana is klank en verder niets. Een woord in katakana lezen betekent niet dat u weet wat het is — al helpt het enorm als het een leenwoord blijkt te zijn.
Het kan niet alle klanken aan. Er is geen aparte l (die valt samen met r), geen v in het klassieke systeem (vandaar de kunstgreep ヴ), geen losse medeklinker behalve n. Daar komen de vervormingen vandaan die u in leenwoorden en in namen terugziet — en waarom Nederlandse namen hun eigen behandeling nodig hebben, zoals we uitleggen bij de Nederlandse omzettingsregels.
Wie na dit weekend verder wil, komt vanzelf bij hiragana uit — en daarna bij kanji, waar het echte werk begint. Maar de eerste 46 tekens leveren het meeste rendement per bestede uur, en dat maakt ze het juiste beginpunt.
