Elk Japans basisschoolkind draagt een stevige rugtas met een klep. Het ding heet randoseru, kost een klein vermogen en gaat zes jaar mee. Vraag een Japanner waar dat woord vandaan komt en u krijgt zelden een antwoord.
Het komt van ransel. Het is Nederlands, en het zit sinds de negentiende eeuw in de Japanse taal.
Er zijn er meer. Veel meer.
Waarom er überhaupt Nederlandse woorden in het Japans zitten
Tussen 1641 en 1854 mocht in Japan één Europese natie handeldrijven: de Nederlandse, vanaf het eilandje Deshima in de baai van Nagasaki. Alles wat Europa aan spullen, technieken en begrippen naar Japan bracht, kwam via die ene doorgang binnen.
Een voorwerp dat nieuw is, heeft geen naam. Dus nam men de naam over die de leverancier gebruikte. Zo komt het dat de Japanse woordenschat een laag bevat die niets met het Engels te maken heeft, maar met tweehonderd jaar Nederlandse handel en met het vakgebied dat daaruit voortkwam: de rangaku.
Vijftien woorden om te herkennen
| Japans | Uitspraak | Uit het Nederlands | Betekenis in het Japans |
|---|---|---|---|
| ランドセル | randoseru | ransel | schooltas van een basisschoolkind |
| コップ | koppu | kop | drinkglas |
| ビール | bīru | bier | bier |
| ガラス | garasu | glas | vensterglas, het materiaal |
| オルゴール | orugōru | orgel | speeldoos |
| メス | mesu | mes | scalpel |
| アルコール | arukōru | alcohol | alcohol |
| コーヒー | kōhī | koffie | koffie |
| ペンキ | penki | pek | verf |
| ダンス | dansu | dans | dans |
| コンパス | konpasu | kompas | passer |
| ズック | zukku | doek | canvas, gymschoen |
| コック | kokku | kok | kok |
| ポンプ | ponpu | pomp | pomp |
| カバン | kaban | kabas | tas |
Let op wat er met コップ gebeurd is. In het Nederlands is een kop iets waar koffie in gaat. In het Japans is koppu een glas — en voor koffie zegt men kappu, uit het Engelse cup. Twee keer hetzelfde oerwoord, twee eeuwen uit elkaar binnengekomen, twee verschillende betekenissen.
Drie plekken waar de woorden binnenkwamen
Aan boord
Scheepstermen kwamen mee met de schepen: ponpu (pomp), konpasu (kompas), zukku (doek, waaruit later de gymschoen). Het waren precies de dingen waar Japanse handelaren en scheepsbouwers naar keken.
In de studeerkamer
De rangaku-artsen namen het vakjargon over waarvoor het Japans nog geen woord had. Mesu voor een scalpel, arukōru, kanfuru voor kamfer, pinsetto voor pincet. Een deel van die woorden is nooit vervangen: een Japanse chirurg vraagt vandaag nog steeds om een mesu.
Op tafel
En dan de gewone dingen. Bier, koffie, glas, blik. Wat de Nederlanders op Deshima aten, dronken en gebruikten, ging het land in met de naam eraan vast.
Vier woorden waarover de bronnen twisten
Niet elke mooie etymologie houdt stand, en het is eerlijker dat erbij te zeggen dan het weg te laten.
- ポン酢 (ponzu) — de gangbare verklaring is het Nederlandse pons, de gemengde drank. Het achtervoegsel zou later vervangen zijn door 酢 (su, azijn), wat past bij wat ponzu vandaag is. Aannemelijk, maar niet door iedereen aanvaard.
- ピント (pinto) — zou van brandpunt komen, via de optica van de rangaku. Wordt vaak genoemd; het bewijs is indirect.
- おてんば (otenba) — «wildebras». Sommigen zien er ontembaar in. Anderen wijzen op een oudere Japanse verklaring. Onbeslist.
- てんてこ (tenteko) en enkele andere klanknabootsingen worden af en toe aan het Nederlands toegeschreven, meestal zonder grond.
Een aardige etymologie is nog geen bewezen etymologie. Waar de bronnen uiteenlopen, zeggen we dat.
Uit ons redactiebeleid
Waarom we op dit punt streng zijn, leest u in hoe wij werken.
Wat er met de klank gebeurt
De Japanse vormen zien er soms ver van het origineel uit, maar de vervorming volgt vaste regels — dezelfde die vandaag nog gelden als er een nieuw woord binnenkomt.
- Elke medeklinker krijgt een klinker mee. Japans heeft nauwelijks lettergrepen die op een medeklinker eindigen. «Glas» kan niet als gras blijven staan; het wordt ga-ra-su.
- De l wordt een r. Het Japans kent het onderscheid niet: alcohol wordt arukōru.
- Lange klinkers worden echt lang. Bier wordt bīru met een verlengde i, koffie wordt kōhī met twee lange klinkers.
- Een dubbele medeklinker wordt een korte stop. «Kop» wordt koppu, met de kleine ッ die de p verdubbelt.
Wie deze vier regels kent, kan de meeste leenwoorden terugvertalen. Het is bovendien precies de bewerking die onze namengenerator op een naam loslaat — met dit verschil dat Nederlandse namen ook nog eens een keelklank en de combinatie sch hebben, waar het Japans op zijn eigen manier mee omgaat.
Hoe u ze in het wild herkent
Drie vuistregels, met de kanttekening dat er uitzonderingen op zijn:
- Het woord staat in katakana en klinkt niet Engels. ガラス klinkt niet als glass, ビール niet als beer. Die afstand is het spoor van het Nederlands.
- Het gaat over geneeskunde, scheepvaart of een alledaags voorwerp. De drie domeinen hierboven.
- Er bestaat ook een moderner Engels leenwoord voor hetzelfde ding. Zoals コップ naast カップ. Het oudere woord is dan meestal het Nederlandse.
Wilt u zelf horen hoe zulke woorden klinken, dan staan ze in ons zinnenboek met uitspraak — ビール en コーヒー hebben er een eigen pagina. En hoe uw eigen naam in datzelfde katakana wordt geschreven, laat de namengenerator zien: dezelfde omzettingsregels, alleen dan op uw naam toegepast.
Het spoor werkt twee kanten op
Er ging ook iets de andere kant op, al is dat lijstje korter en jonger. Nederlandse woorden van Japanse herkomst zijn er wel degelijk: soja kwam via het Japanse shōyu en de VOC in Europa terecht, en is daarmee een van de weinige woorden die de hele route hebben afgelegd — Japan, Deshima, Nederland, en van daaruit de rest van Europa.
Waarmee ook dit onderdeel van vierhonderd jaar geschiedenis nog dagelijks op tafel staat. Het hele verhaal daarvan leest u in vierhonderd jaar Nederland en Japan, en de man naar wie een Tokiose wijk vernoemd is, komt aan bod in het artikel over Jan Joosten.
