Stap bij station Tokio uit aan de oostkant, bij de Yaesu-uitgang, en u staat in een van de drukste zakenwijken van Japan. Kantoortorens, een ondergronds winkelcentrum, forenzen. Bijna niemand die er dagelijks loopt, weet dat de naam van die wijk teruggaat op een Zeeuwse stuurman die in 1600 halfdood aanspoelde.
Vijf schepen, één aankomst
In 1598 vertrok een vloot van vijf schepen uit Rotterdam, met de bedoeling via de Straat Magellaan de Grote Oceaan over te steken. Wat volgde was een ramp: storm, scheurbuik, gevechten, verdwaalde schepen. Vier haalden het niet of keerden om.
De Liefde dreef in april 1600 aan bij Usuki, in de provincie Bungo op Kyushu. Van de honderdtien opvarenden waren er nog vierentwintig in leven, en van hen konden er maar enkele op eigen kracht van boord.
Onder hen: Jan Joosten van Lodensteijn, tweede stuurman, geboren omstreeks 1556 in Delft. En de Engelse loods William Adams, die in Japan bekend zou worden als Miura Anjin en wiens verhaal later de stof voor romans en televisieseries werd.
Van schipbreukeling tot hatamoto
Tokugawa Ieyasu — op dat moment nog geen shogun, dat werd hij pas in 1603 — liet de overlevenden voorleiden. Portugese missionarissen in Japan drongen aan op executie: het waren ketters en piraten. Ieyasu deed het tegenovergestelde. Hij hield de mannen bij zich en gebruikte ze.
Jan Joosten werd adviseur en tolk. Hij kreeg een woning in Edo, mocht handeldrijven, kreeg de status van hatamoto — directe vazal van de shogun — en het recht twee zwaarden te dragen. Dat is geen erebaantje: het is opname in de Japanse krijgsstand.
De Portugese missionarissen eisten hun dood. Ieyasu maakte hen tot adviseurs. Dat verschil bepaalde de volgende tweehonderd jaar.
Over de ontvangst van de bemanning van De Liefde
Dat het uiteindelijk de Nederlanders waren die als enige Europeanen mochten blijven, komt niet alleen door deze episode — maar ze staat er wel aan het begin van. Het grotere verband beschrijven we in vierhonderd jaar Nederland en Japan.
Hoe Jan Joosten Yaesu werd
Het Japans schrijft buitenlandse namen op klank. Voor «Jan Joosten» kwam men uit op 耶楊子, uitgesproken als Yayōsu. Precies dezelfde bewerking die onze namengenerator vandaag doet, alleen dan met de tekens van de zeventiende eeuw en zonder vaste regels.
Joosten woonde bij de gracht in de buurt van het huidige Hibiya. Die plek raakte naar hem genoemd: 八代洲 (Yayosu). In de eeuwen daarna schoof de schrijfwijze op, zoals plaatsnamen doen, tot 八重洲 — Yaesu.
| Vorm | Lezing | Wat het is |
|---|---|---|
| Jan Joosten | — | Tweede stuurman op De Liefde |
| 耶楊子 | Yayōsu | Zijn naam in Japanse tekens |
| 八代洲 | Yayosu | De buurt waar hij woonde |
| 八重洲 | Yaesu | De wijk zoals die vandaag heet |
De huidige tekens betekenen zoiets als «acht dubbele zandbanken» — een keurige, volstrekt Japanse naam waar niets Nederlands meer aan te zien is. Dat is precies wat er met leenwoorden gebeurt als ze lang genoeg meegaan; hetzelfde patroon ziet u terug in de Japanse woorden die uit het Nederlands komen.
Joosten en Adams: twee mannen, twee uitkomsten
Het is verleidelijk om Jan Joosten te zien als de vergeten schaduw van William Adams. Dat klopt niet helemaal: het waren twee heel verschillende carrières.
Adams was loods en scheepsbouwer. Ieyasu liet hem westerse schepen bouwen, gaf hem een landgoed bij Miura en een Japanse naam die naar die plek verwees. Hij werd, in de volle betekenis, opgenomen in de Japanse standenmaatschappij.
Joosten koos een andere weg. Hij bleef in Edo wonen, richtte zich op de handel met Zuidoost-Azië en voer met een vergunning op Siam en Batavia. Waar Adams zich in Japan vestigde, bleef Joosten proberen weg te komen — en dat is uiteindelijk zijn ondergang geworden.
| Jan Joosten | William Adams | |
|---|---|---|
| Herkomst | Delft | Gillingham, Kent |
| Functie op De Liefde | Tweede stuurman | Loods |
| Japanse naam | Yayōsu (耶楊子) | Miura Anjin (三浦按針) |
| Rol bij Ieyasu | Adviseur, tolk, handelaar | Adviseur, scheepsbouwer |
| Wat er bleef | De wijknaam Yaesu | De straatnaam Anjin-chō, en de romans |
| Einde | Verdronken in 1623 op zee | Gestorven in 1620 in Hirado |
Er was nog een derde die bleef: Melchior van Santvoort, die als handelaar in Nagasaki een bestaan opbouwde en betrokken raakte bij de opzet van de Nederlandse handel ter plaatse. Zonder deze mannen was de post op Hirado in 1609 er vermoedelijk een stuk moeizamer gekomen.
Een einde op zee
Joosten bleef ruim twintig jaar in Japan. Hij handelde met Zuidoost-Azië, voer op Batavia, verdiende goed. Maar hij wilde terug naar Nederland, en dat lukte niet: de Compagnie zag geen reden hem te laten gaan, en de shogun evenmin.
In 1623 kwam hij om. Op de terugreis van Batavia naar Japan liep zijn schip vast en verdronk hij in de Zuid-Chinese Zee. Hij heeft Delft nooit teruggezien.
Wat de shogun aan hen had
De vraag waarom Ieyasu twee gestrande Europeanen bij zich hield, heeft een nuchter antwoord: hij had informatie nodig die niemand anders hem gaf.
De Portugezen en Spanjaarden waren tot dan toe zijn enige bron over Europa, en die bron had een eigen belang. Van Joosten en Adams hoorde hij voor het eerst dat Europa geen eenheid was maar een lappendeken van staten die elkaar bevochten, dat er een godsdienstige scheuring doorheen liep, en dat de Iberische landen niet vanzelfsprekend het middelpunt van de wereld vormden.
Daar kwam de techniek bij: navigatie, geschut, scheepsbouw. Ieyasu stond aan de vooravond van de vestiging van een dynastie die tweeënhalve eeuw zou duren, en kennis over hoe buitenlandse mogendheden werkten, was daarbij van praktisch nut.
Dat het uiteindelijk de Nederlanders werden die het handelsmonopolie kregen, is dus geen toeval maar een gevolg: ze waren binnengekomen als informanten, niet als zendelingen. Die keuze bepaalde de hele periode die wij beschrijven in vierhonderd jaar Nederland en Japan.
Wat er nog te zien is
- Yaesu, Tokio. De oostzijde van station Tokio. Er staat een gedenkteken voor Jan Joosten; het is klein en makkelijk over het hoofd te zien tussen de kantoren.
- Usuki, prefectuur Ōita. In de buurt van de plek waar De Liefde aandreef staat een monument voor de stranding.
- Hirado. Waar de VOC in 1609 haar eerste post opende, voordat die in 1641 naar Deshima moest verhuizen.
Waarom dit verhaal in Nederland weinig bekend is
Het antwoord is nogal prozaïsch: William Adams heeft betere pers gehad. Zijn leven werd de basis voor een wereldberoemde roman en de verfilmingen daarvan, en in dat verhaal is de Nederlandse bemanning hooguit decor.
Toch is het Joosten wiens naam in Tokio is blijven staan. Adams heeft in Tokio ook een straatnaam — Anjin-chō — maar Yaesu is een begrip: het staat op elke plattegrond van het station, op elke bewegwijzering, in elk adres in die wijk. Miljoenen mensen gebruiken die naam elke dag.
Wilt u weten in welk Japans tijdperk 1600 of 1623 valt, dan rekent de tijdperkomrekenaar het om. Hoe wij dit soort verhalen op bronnen naslaan, staat in ons redactiebeleid.
